Vào thế kỷ 19 – thời Văn Thân, cuộc truy lùng tìm bắt những người theo đạo Giatô sôi sục. Với lý do người Giatô tiếp tay cho thực dân Pháp thôn tính đất nước, những người theo đạo tại làng Thọ Lão đã bị giết một cách dã man, đa số là đàn ông. Họ bị trói buộc và dìm xuống sông cho đến chết. Số còn lại cùng những người từ mọi nơi trốn chạy đã tìm đến nương náu tại làng Gia Cốc, thuộc huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương. Làng Gia Cốc mẹ lúc đó gồm 4 thôn; về mặt chính quyền, đứng đầu là ông Bá Bổn. Số người theo đạo tiên khởi trong làng lúc đó gồm 11 gia đình.

Vượt qua gian khổ

Các cuộc hành hình đẫm máu đã qua đi, nhưng sự gian khổ vẫn đeo đẳng người theo đạo. Phải chăng đây là thử thách của Thiên Chúa để tôi luyện đức tin của họ? Họ phải đổ mồ hôi, thắt lưng buộc bụng để có được "mâm xôi con gà" dâng lên cho Tổng lý vào ngày mồng một và ngày rằm hằng tháng. Họ giống như dân Do Thái bị lưu đày qua Ai Cập, đói khát trong sa mạc, nhưng rồi Thiên Chúa đã ban cho họ bánh và thịt, đưa họ về miền đất hứa.

Những người Gia Cốc lúc đó, sau những năm sống trong đen tối, như được Thần Linh Chúa mách bảo: "Ta đã nghe thấy tiếng con cái Israel kêu thét" (Xh 16,21) và trợ lực cho họ. Họ đã vùng lên khi có sự thay đổi về mặt chính quyền – ông Bá Thóc lên thay thế ông Bá Bổn. Đứng đầu cuộc đấu tranh này là cụ Liêng. Cụ đã dựa vào uy tín của Cha già Cố Độ, vì chính Cha đã giúp đỡ để ông Bá Thóc có được chức Bá; cũng vì thế mà mọi người thời đó thường gọi Cha là "quan linh". Sau cuộc đấu tranh này, người theo đạo đã thoát cảnh cơm bưng nước rót. Cũng từ đây, mỗi khi có cuộc truy lùng của quan quân cấp huyện bắt những người theo đạo Giatô, các gia đình theo đạo đã được ông Bá Thóc cùng những người lương dân bao bọc che chở.

Tưởng rằng sau cơn mưa trời lại sáng, thế nhưng nạn "ôn dịch thần khí" lại hoành hành khủng khiếp trong vùng, người và vật chết nhiều. Trước nạn dịch hãi hùng đó, cụ đồ dạy học tên Nam – một người rất đạo đức – đã kêu gọi mọi người "hãy rúc tù và tại Sion, ra lệnh giữ chay" (Ge 2,15). Nhờ vậy mà Gia Cốc thoát được nạn dịch; các tín hữu được bình yên và hạt giống đức tin từ từ phát triển.

Năm 1909: họ lẻ Gia Cốc ra đời

Đến năm 1909, số người theo đạo đã gia tăng. Nhận thấy việc chung sống với những người ngoài Kitô giáo không hợp đức tin Công giáo, phong tục cúng Thần ở đình làng ảnh hưởng đến những đức tin còn non trẻ, Cha già Cố Độ – lúc đó đang là cha sở xứ Quỳnh Côi – đã quyết định tách những người có đạo ra một nơi, lập thành một họ lẻ: Gia Cốc, cũng là thôn thứ 5 của làng Gia Cốc.

Thôn này cách làng Gia Cốc mẹ khoảng 200m, nằm giữa một cánh đồng ruộng, được xây dựng theo hình thang, mỗi cạnh khoảng 360m. Từ đây, họ đạo Gia Cốc được thành lập trên phần ruộng đất của làng Cao Lý và Phú Mễ.

Hạt giống đức tin được gieo vào thửa đất tốt. Những người nông dân chân lấm tay bùn ngày ngày "bán lưng cho trời, bán mặt cho đất", tối sáng họp nhau cầu kinh, cùng nhau tìm hiểu đạo Trời một cách đơn sơ nhưng chân thành. Họ luôn được Cha già Cố Độ quan tâm chỉ dạy; nhờ đó đức tin của họ lẻ Gia Cốc ngày càng phát triển, số người đến theo đạo ngày càng đông.

Nhờ ơn Chúa, qua lời bầu cử của Mẹ Maria Vô Nhiễm, họ có những mùa gặt bội thu, kinh tế ngày càng phát triển. Họ đã mua được hầu hết các thửa ruộng quanh đó của người Cao Lý, Phú Mễ và dần dần an cư lạc nghiệp.

Đó là những vị tiền nhân trong dòng lịch sử giáo xứ.

Nguồn: Kỷ yếu Giáo xứ Gia Cốc 100 năm (1909–2009).